Na skwerze przy Urzędzie Miasta w Markach stoi masywny parowóz wąskotorowy Px48-1778 wraz z tendrem – żelazny świadek czasów, kiedy przez tę część Mazowsza jeździła wąskotorowa kolej. To nie jest przypadkowy eksponat, ale symbol Mareckiej Kolei Dojazdowej, która przez niemal 80 lat łączyła Warszawę z Markami i Radzyminem. Dla miłośników techniki kolejowej i historii przemysłowej to kawałek polskiej inżynierii z lat 50., który można obejrzeć z bliska i zupełnie za darmo.
- autentyczny parowóz z lat 50.
- darmowy dostęp do eksponatu
- symbol lokalnej tożsamości
- interesująca historia transportu
- piękne otoczenie skweru
Historia parowozu z Chrzanowa
Parowóz został zbudowany w 1953 roku w zakładach Fablok w Chrzanowie – tej samej fabryce, która przez dziesięciolecia produkowała lokomotywy dla polskich kolei. Otrzymał numer fabryczny 3063 i od 1954 roku rozpoczął służbę w Jędrzejowie, na wąskim torze w województwie świętokrzyskim. Przez następne trzydzieści lat pracował głównie w Sochaczewie, ciągnąc składy towarowe i pasażerskie po torach o rozstawie zaledwie 750 mm.
Po zakończeniu eksploatacji w 1984 roku trafił do Muzeum Kolejnictwa Wąskotorowego w Sochaczewie. Tam czekał na swoje drugie życie aż do 2010 roku, kiedy to Gmina Miasto Marki postanowiła kupić maszynę i ustawić ją jako pomnik. 17 września 2010 roku parowóz stanął na swoim obecnym miejscu.
Parowozy serii Px48 to jedne z najbardziej udanych konstrukcji polskiego przemysłu kolejowego. Wyprodukowano ich łącznie 118 sztuk dla PKP, a ich zapas węgla i wody pozwalał na przejechanie 65 km bez zatrzymania.
Co upamiętnia ten pomnik
Px48-1778 to symbol Mareckiej Kolei Dojazdowej, która funkcjonowała w latach 1896-1974. Ta wąskotorówka łączyła Warszawę z Markami i Radzyminem, przewożąc mieszkańców i towary przez niemal osiem dekad. Pierwotnie tory miały rozstaw 800 mm, ale po II wojnie światowej zostały przekute na 750 mm – standard większości polskich kolei wąskotorowych.
Dla mieszkańców Marek parowóz to coś więcej niż zabytek techniki. To element lokalnej tożsamości, przypomnienie o czasach, gdy region był znacznie bardziej połączony koleją niż dziś. Wiele osób starszych jeszcze pamięta charakterystyczny dźwięk gwizdka i stukot kół na wąskich szynach.
Konstrukcja i dane techniczne
Parowóz Px48 to maszyna o układzie osi 1’D1′ – co oznacza, że ma jedną oś toczną z przodu, cztery osie napędowe i jedną oś toczną z tyłu. Cała konstrukcja powstała na podstawie przedwojennej dokumentacji parowozu Wp29 „Wilno” z 1929 roku, którą odnaleziono w Krakowie w 1943 roku. Po wojnie zakłady Fablok zmodernizowały projekt i rozpoczęły produkcję w 1950 roku.
Tender – czyli czteroosiowy wagon z zapasami – pomieścił 4 tony węgla i 6 metrów sześciennych wody. Dzięki temu lokomotywa mogła prowadzić skład o masie 300 ton z prędkością 25 km/h po torze poziomym. Na wzniesieniach prędkość spadała do 10 km/h, ale to wciąż było wystarczające dla lokalnych połączeń.
Parowóz nie ma zachowanej dokumentacji eksploatacyjnej – ani książki parowozu, ani książki kotła. Wszystko zaginęło podczas wieloletniego postoju w Sochaczewie.
Dla kogo warto się wybrać
Pomnik zainteresuje przede wszystkim miłośników kolejnictwa i techniki. Można podejść do maszyny z każdej strony, obejrzeć koła, mechanizmy, tender i kabinę maszynisty – choć do środka wejść się nie da. Dla dzieci to okazja, żeby zobaczyć prawdziwy parowóz w naturalnej wielkości, co robi wrażenie zwłaszcza na tych, które znają lokomotywy tylko z książek.
Warto zajrzeć tu również osobom zainteresowanym historią regionu. Marecka Kolej Dojazdowa to ważny element dziejów tej części Mazowsza, a parowóz stanowi namacalny dowód na to, jak wyglądał lokalny transport przed erą samochodów.
Lokalizacja i dojazd do pomnika
Parowóz stoi na skwerze przy Urzędzie Miasta Marki, przy ulicy Piłsudskiego. Z centrum Warszawy najwygodniej dojechać samochodem – to około 15 km w kierunku wschodnim. Można też skorzystać z komunikacji miejskiej – liczne autobusy kursują z Warszawy do Marek. Najbliższy przystanek znajduje się kilka minut spacerem od pomnika.
Parking jest dostępny w okolicy urzędu, choć w godzinach pracy może być zajęty. Alternatywą jest zaparkowanie na pobliskich ulicach.
Informacje praktyczne
Godziny zwiedzania: Pomnik jest dostępny całą dobę, bez ograniczeń. To obiekt zewnętrzny, więc można go obejrzeć o każdej porze.
Cena: Wstęp wolny. Pomnik znajduje się w przestrzeni publicznej.
Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne obejrzenie parowozu wystarczy 15-20 minut. Jeśli ktoś chce zrobić zdjęcia z różnych perspektyw i dokładnie przyjrzeć się detalom, można zostać pół godziny.
Stan techniczny: Parowóz przeszedł prace konserwatorskie, więc jest w przyzwoitym stanie. Nie jest to jednak muzealny eksponat pod dachem – na powierzchni widać ślady działania warunków atmosferycznych, co nadaje maszynie autentycznego charakteru.
Px48-1778 to jeden z wielu parowozów tej serii ustawionych jako pomniki w różnych miastach Polski. Podobne maszyny można zobaczyć m.in. w Zduńskiej Woli, Ostrołęce, Poznaniu czy Dębicy.
Wizyta przy pomniku to dobry pretekst, żeby dowiedzieć się więcej o historii kolei wąskotorowych na Mazowszu. W okolicy nie ma co prawda muzeum czy centrum informacyjnego poświęconego Mareckiej Kolei Dojazdowej, ale sam widok masywnej lokomotywy pozwala wyobrazić sobie, jak wyglądała codzienność podróżnych sprzed pół wieku. To miejsce szczególnie warte odwiedzenia dla tych, którzy planują objazd po pomnikach kolejowych w regionie – parowozów z serii Px48 zachowało się w Polsce kilkadziesiąt, ale każdy ma swoją unikalną historię.